Een violist-aviateur (1913)

Het vliegtuig op deze foto draagt de naam van zijn dochter, Lygia. De vrouw op de achtergrond is vermoedelijk zijn echtgenote Anny Herckenrath. Monnier Harper kan niet ouder zijn geweest dan zeventien toen hij de twee jaar oudere, uit Apeldoorn afkomstige Anny huwde. Een anonieme, getypte levensschets in het archief vertelt het volgende, niet bevestigde verhaal:

Bij de proefvlucht van het toestel dat hij naar zijn dochtertje Lygia noemde, vloog het toestel, toen het even boven de grond was in brand. Zijn kind was naast hem gezeten, maar de Moeder hing aan een van de vleugels, en riep luidkeels om haar kind, dat ze misschien terecht in doodsgevaar waande. Vlug daalde Arthur neer, zette het kind op de begane grond, en hielp ijverig mede met het blussen van het kleine brandje, om weer vol moed door te gaan met zijn experimenten.

Monnier Harper is in 1888 geboren in Belfast. Van zijn vader, Andrew Harper, weten we niets dan wat achterop een foto vermeld staat: “door de IRA vermoord in Québec, Canada”. De Franstalige moeder, Sophie Monnier, had een glansrijke muzikale carrière op het oog voor haar getalenteerde kinderen, Arthur en de jongere St. Clair. In 1899 of 1900 vestigde ze zich met beide zoons in Brussel, waar Arthur in de leer ging bij de om zijn virtuoze techniek bekende César Thomson. Muzikale finesse leerde hij bij Eugène Ysaÿe.

Op 19 december 1905 trad Monnier Harper op in de Kleine Zaal van het Amsterdamse Concertgebouw. Voor de vioolminnaars een opwindende week: op de avond ervoor speelde Carl Flesch, daags erna kon men Fritz Kreisler horen. Misschien voelde de zeventienjarige zich daarom onder druk om zijn kunnen als ‘klassiek’ violist te bewijzen. Op het programma stond onder meer het vioolconcert van Mendelssohn, dat hij verving door dat van Beethoven (met pianobegeleiding); enkele romantische karakterstukjes moesten wijken voor Bachs fuga in g kl.t. Te hoog gegrepen, volgens de nestor van de muziekkritiek, Daniël de Lange, in Nieuws van den Dag. Hij vindt de jonge kunstenaar niet rijp genoeg om “op eigen voeten te staan”, laakt zijn “technische en rhythmische oneffenheden” en “phantastische, vaak ongemotiveerde opvatting en voordracht”. “En toch boezemde deze kunstenaar belang in,” geeft hij toe. Een eigen sonate van Monnier Harper werd in het programmaboekje toegelicht door een hoogdravende Franse tekst over “immerdurende extase in het aangezicht van de grandioze Religie der Natuur”. De Lange beschrijft dit werk als “rhapsodisch van gestalte, de “Sturm und Drang-periode” barst er van alle kanten uit, maar men bespeurt juist daardoor welk een machtig streven er in het binnenst van den schrijver leeft.” En ook in zijn kleinere werken “voelt men de polsslag van een bruischend gemoed”. Studie en zelfkritiek zijn volgens de recensent wat hij nodig heeft.

Arthur Monnier Harper, Anny Harper-Herckenrath, Lygia, ca. 1913. Een of meerdere personen zijn van de afbeelding afgescheurd.

Daniël de Lange (1841-1918)

De sprong naar de grote podia heeft Monnier Harper daardoor niet gemaakt, en misschien niet geambiëerd. Intussen heeft hij zich gevestigd in Scheveningen en speelt gedurende één seizoen in het Residentie-Orkest. In de provincie wordt zijn vioolspel beloond met enthousiast applaus en lovende kritieken. Sarasates Zigeunerweisen en Wieniawski’s Légende laten hem van zijn beste kant horen. Zijn hang naar theater drijft hem naar het variété; een advertentie uit 1911 kondigt hem aan als “componisten-imitator” in het Amsterdamse Bioscope-Theater, en foto’s uit 1910 tonen hem gekostumeerd als Paganini, Wagner en Liszt bij optredens in het Londense Coliseum, in een variety bill rond de legendarische Sarah Bernhardt.

Dezelfde theatrale stijl van optreden bezigt hij in zijn reguliere concerten. In maart 1913 treedt hij op in Middelburg, en herinnert de recensent (en muziekuitgever) A.A. Noske aan de bekende karikaturen van Liszt, Paganini en Berlioz – men kan zich afvragen of Noske hier wel open kaart speelt: over Monnier Harpers gekostumeerde optredens zegt hij niets. Ook hij spreekt van spel toegespitst op effect, van slordigheden en willekeurige tempi. Als toegift speelt de violist Schumanns Träumerei – volgens de fijngevoelige Noske een welkom kalmeringsmiddel: “anders zouden visioenen uit de virtuozen-caricaturenwereld mij allicht in mijn nachtelijken droom hebben vervolgd” (Middelburgsche Courant, 5 maart 1913).

In december van dat jaar geeft Monnier Harper zijn laatste concert, in het Haagse Diligentia. Zijn goede vriend en collega-violist, Louis Couturier, schrijft een merkwaardige recensie, waarin hij de concertgever persoonlijk toespreekt. Ondanks alle sympathie klinkt er spijt in door dat hij die “aartszigeuner, ras-bohémien” niet oprecht alle lof kan toezwaaien: “Ongescheurd ben je er in al die jaren niet afgekomen, je hebt een leelijk glissando gekregen, je weet wel, wat jonge dames zoo mooi vinden, maar wat jij en ik vroeger toch altijd ‘likkepotterij’ noemden” (ongeïdentificeerd knipsel in het archief). Een anoniem verslag van hetzelfde concert spreekt van een “navrante intensiteit” in zijn spel.

De verslagen over zijn laatste levensjaren zijn vaag. Al vóór 1910 schijnt zijn gezondheid zwak geweest te zijn. Na het concert in Diligentia wordt hij getroffen door een beroerte en raakt aan één kant verlamd. Daar komt tuberculose bij, en hij brengt maanden in sanatoria door. In de laatste fase wordt hij door zijn moeder bij een bevriende Haagse familie verzorgd. Van Anny Herckenrath is hij dan al gescheiden. Frederik van Eeden, de auteur van De kleine Johannes (later in het Frans vertaald door Sophie Monnier) bezoekt hem een aantal malen. Van Eeden, literator, arts en psychotherapeut, is ook een utopisch socialist met een hang naar het mystieke, die bij moeder en zoon een gretig gehoor vindt. Een glimp van Arthurs laatste levensjaar (1915) krijgen we dankzij Van Eedens gepubliceerde dagboekaantekeningen en brieven.

Frederik van Eeden (1860-1932)
in dbnl (dagboek, brieven).

De "ongevoelige doctor" is vermoedelijk de vermaarde Haagse neuroloog G.C. Bolten (1872-1940). Op 28 november 1917 spreekt Van Eeden van "den aartskwakzalver Bolten, den geldwolf, die ook Monnier Harper in zijn macht had".

De geciteerde brief aan Henri Borel, in het oorspronkelijke handschrift niet van jaartal voorzien, is in de uitgave abusievelijk gedateerd 1916 (handschrift in het Letterkundig Museum, Den Haag).

Ongepubliceerde brieven van Arthur Monnier Harper en zijn moeder aan Frederik van Eeden bevinden zich in de bibliotheek van de Universiteit van Amsterdam.

Arthur Monnier Harper overlijdt op nieuwjaarsdag 1916, en wordt op 5 januari begraven op Nieuw Eykenduynen. Op 22 januari vindt een herdenkingsconcert plaats in Diligentia, waar Van Eeden spreekt. De auteur is een geregelde bezoeker van spiritistische scéances, en meent op 11 februari een boodschap te ontvangen van de gestorvene dat deze rust gevonden heeft.

De dood heeft een zwaar stempel gedrukt op dit leven. Arthurs eigen vroege dood werd voorafgegaan door de dood van zijn jongere broer, de cellist St. Clair, op vijftienjarige leeftijd. Foto’s van Arthur en zijn moeder bij het doodsbed geven de indruk van een haast theatraal beleefde tragiek. Wie het archief doorzoekt kan gegrepen worden door een makabere, Edgar Allan Poe-achtige sfeer. Ook Monnier Harpers verschijning draagt daartoe bij, met zijn zwarte haar en lichte blauwe ogen - “vreemde helderziende oogen” volgens een In memoriam in de NRC (23 januari 1916); “over zijn heele wezen lag een pijnlijke onrust, die ook in zijn vioolspel doortrilde.” Tijdgenoten beschijven hem als open, kinderlijk en te fijn besnaard voor de ruwe kanten van het leven.

Een vreemd contrast vormen Monnier Harpers luchtvaartexperimenten, die wel bovenal een uitdrukking zullen zijn geweest van zijn verlangen om ‘het aardse’ te ontstijgen, maar ook een praktische, financiële kant hadden. In een ongedateerde brief aan zijn moeder spreekt hij de verwachting uit dat er met een watervliegtuig (hydroplan) veel geld te verdienen valt. Waarschijnlijk ontvlamde zijn enthousiasme voor de luchtvaart in 1909, het jaar dat Blériot het Kanaal overstak en ook de eerste vlucht boven Nederlands grondgebied plaatsvond. De foto’s in het archief laten drie verschillende, gedeeltelijk door hemzelf gebouwde toestellen zien. Een is het watervlieg op de foto hierboven. Een ander, op de afbeelding hiernaast, is waarschijnlijk het in bamboe uitgevoerde model met bewegende vleugels, beschreven in de Nieuwe Tilburgsche Courant van 2 augustus 1911. Of dit gevlogen heeft is twijfelachtig; geen van de foto’s toont een toestel los van de grond. Toch meldt een ongedateerd krantenknipsel in het archief “dat gistermiddag omstreeks 6 uur de heer Monnier Harper de voldoening mocht smaken, met zijn vliegmachine, waarin de heer J. Lampe als passagier had plaats genomen, zich eenige meters boven den grond te verheffen.”

Maar alsof mij nog niet genoeg tegenslag had getroffen, werd ons kamp nog bezocht door een brandramp, waarbij de hangar met haar zes toestellen, alle onderdeelen, mijn lauwerkransen, kortom heel ons hebben en houden een prooi der vlammen werd. [...] Het toestel van mijn vriend Monnier Harper ging ook in't vuur verloren. (Het Vaderland, 1 april 1936)

Lodewijk Muns, 3-8-2012